مقدمه بنام آنكه او نامى ندارد سفرنامه‌اى را كه در پيش روى داريد كتابى است در انجام مناسك حج و وضع جغرافيايى كشورهايى كه مؤلف از آنها هنگام سفر حج عبور كرده است ، همراه با توصيف بناها و آثار تاريخى و اوضاع اجتماعى آن كشورها . اين سفرنامه در اوايل سدهء چهارده هجرى قمرى ( 1303 - 1302 ) توسط حاج ميرزا محمد حسين حسينى فراهانى براى ناصر الدين شاه قاجار نوشته شده است . از اين كتاب نسخ متعددى در دست نيست و تا آنجا كه نگارنده اطلاع دارد تنها دو نسخه موجود است يكى نسخهء اصلى كه به خط مؤلف است و در خانوادهء آن مرحوم نگهدارى مىشود و ديگرى نسخهء كتابخانهء ملى « 1 » . مصحح در سال 1341 ه . ش . از ميكروفيلم « 2 » آن در كتابخانهء دانشگاه تهران خبردار شد . زحمت تهيهء عكس از اين نسخه به دوش آقاى دكتر حافظ فرمانفرمائيان افتاد كه در آن زمان عهده‌دار « مركز تحقيق و مطالعهء تمدن و فرهنگ ايران و خاورميانه » در دانشكدهء ادبيات دانشگاه تهران بودند و به تدريس در همين دانشكده اشتغال داشتند . ايشان عكسى از نسخه تهيه كردند و به دست نگارنده سپردند . سپاسگزارى از ايشان بر اين بنده فرض است . * * * ميرزا محمد حسين حسينى فراهانى فرزند ميرزا محمد مهدى ملك الكتاب عشرت فراهانى « 3 » بود كه در سال 1264 ه . ق . در قريهء آهنگران از قراء فراهان زاده

--> ( 1 ) - احمد منزوى ، فهرست نسخه‌هاى خطى فارسى ، ج 6 ، تهران 1353 ، ص 4030 . آقاى منزوى هنگامى كه به شرح اين سفرنامه پرداخته است ، ابتدا مختصرى از مسير حركت مؤلف را ياد كرده و سپس مىنويسد : « . . . تهران ، ملى 573 ف : نسخ 1303 ، زرين ، همراه با نقشهء جغرافيايى مكه ، 287 گ 15 سطر [ ف . ملى 2 : 69 ] فيلم آن در دانشگاه ش 1706 هست [ فيلمها : 121 ] . » ( 2 ) - محمد تقى دانش‌پژوه ، فهرست ميكروفيلمهاى كتابخانهء مركزى دانشگاه تهران ، ج 1 ، تهران 1348 ، ص 121 . آقاى دانش‌پژوه شرحى از اين نسخه داده است : « ف 1706 ، كتابخانهء ملى ( كتابخانهء دولت ايران ) ش 4654 در 293 گ نسخ 1303 . » ( 3 ) - جهانگير قائم‌مقامى ، « رجال دورهء قاجاريه » ، مجلهء يادگار ، سال 4 ، شمارهء 8 - ص 34 - 22 .